»موضوعات
قال رسول الله (ص) : إنی بعثت لأتمم مکارم الأخلاق:
محاسبه و مراقبه

محاسبه و مراقبه

يكى از روش هاى تربيت در قرآن مراقبه و محاسبه است كه علماى اخلاق و ارباب معرفت درباره اين موضوع تأكيد و توصيه فراوان به جوانان نموده اند. (معنى محاسبه و مراقبه ) مرحوم نراقى در جامع السعادات مى فرمايد: محاسبه عبارت است از اين كه انسان در هر شبانه روز يك وقتى را معين كند كه به حساب نفس خويش برسد كه چه اعمالى را انجام داده و طاعت ها و گناهانش ‍ را موازنه و سنجش نمايد و نفس خويش را سرزنش كند اگر در طاعت الهى تقصير نموده يا مرتكب معصيت شده ، و شكر نمايد خداوند را اگر واجبات را انجام داده و معصيتى از او صادر نشده و شكر زيادترى نمايد اگر موفق به بعضى اعمال خير و مستحبى شده است و مراقبه آن است كه هميشه ملاحظه كند ظاهر و باطن خود را تا اين كه اقدام به معاصى نكند و واجبات از او ترك نشود تا اين كه در موقع محاسبه ملامت و ندامت متوجه او نشود.[۱] در مورد اهميت محاسبه نفس اميرمؤمنان علي (عليه السلام) چنين مي فرمايند :

قال على عليه السلام:« و على العاقل ان يحصى على نفسه مساويها فى الدين و الراءى و الاخلاق و الادب فيجمع ذلك فى صورة او فى كتاب و يعمل فى ازالتها؛ [۲] لازم است انسان عاقل به حساب خود رسيدگى كند و تمام عيب ها و زشتى هايى را كه دارد نسبت به دين و رأى و اخلاق و ادب اينكه ثبت و ضبط كند و آنها را به ذهن خود بسپارد يا آن كه در صفحه كاغذى بنويسد و براى برطرف نمودن آن ها فعاليت كند.»

حضرت رضا (عليه السلام ) نيز در اين باره فرمود:

« ليس منّا من لم يحاسب نفسه فى كل يوم؛[۳] آن كس كه همه روزه به حساب خويشتن رسيدگى نكند از ما نيست.»

بنابراين جواناني كه هر روز با صبر و بردباري به حسابرسي نفس خويش پرداخته و محاسبه مي كنند كه چه اعمالي را مرتكب شده اند در هر زمان مراقب هستند كه از راه صحيح خارج نشود و بيراهه نروند و مواظب رفتار و كردار خود باشند چنين جواناني به درجات عالي از اخلاق پسنديده مي رسند.

كنترل و اداره نفس براي جوانان كار آسان و ساده اى نيست بلكه به تدبير، بردبارى و تلاش ‍ فراوان نياز دارد مگر نفس امّاره به اين سادگى تسليم مى شود؟ و مگر به آسانى پاى ميز محاكمه و حساب رسى حاضر
مى گردد؟ در اينكه چگونه به حساب خود بپردازيم بايد گفت: يكى از راه هايى كه در حساب رسى نفس جوان، مؤثر و مفيد است اين است كه انسان به ياد محاسبه شديد و سخت قيامت بيافتد كه در قيامت از جن و انس حساب رسى دقيق مى كنند. قرآن مى فرمايد: «سَنفرُغُ لَكُم ايُّه الثَّقلانِ؛[۴]به زودى به حساب شمامى پردازيم اى دوگروه انس و جن.» اميرالمؤمنين مى فرمايد:

«حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبواو زنوها قبل ان توازنوا؛ [۵]قبل از آن كه در قيامت به حساب شما برسند در دنيا به حساب خود بپردازيد و قبل از آنكه كارهاى شما رابسنجند خود رابسنجيد.»

قرآن در آيات متعدد موضوع حسابرسى قيامت رامطرح نموده از جمله:

  1. و ان تُبدوا ما فِى أنفُسِكُم أو تُخفُوهُ يُحاسِبكُم بِهِ اللّهُ؛[۶] اگر آنچه را در نفس داريد ظاهر سازيد يا مخفى كنيد خدا شما را به آن حساب خواهد كرد.
  2. ۲. و نَضَعُ الموازينَ القِسطَ ليومِ القيمهِ فَلا تُظلَمُ نَفسٌ شَيئاً و إن كانَ مِثقالَ حَبّهٍ مِّن خَردَلٍ أتَينابِها و كفى بناحاسِبينَ؛[۷] ميزان هاى عدالت را در قيامت برپا مى داريم پس هيچ كس مورد ستم قرار نخواهد گرفت و اگر به مقدار يك مثقال از دانه خردل ، عمل داشته باشد آن را براى حساب خواهيم آورد و خود ما براى حساب گرى كافى هستيم .
  3. انَّ اللّهَ كانَ عَلى كُلِّ شئٍ حَسيباً؛[۸] همانا خدا حساب همه چيز را دارد.
  4. يومئذ يَصدُرُ النّاسُ أشتاتاً لِّيُروا أعمالَهُم فَمَن يَعمَل مِثقالَ ذَرّهٌ خَيراً يَرَه* و مَن يَعمَل مِثقالَ ذرّهٍ شَرّاً يَرَهُ ؛[۹] در قيامت مردم دسته دسته خارج مى شوند تا اعمالشان را مشاهده كنند پس هر كسى ذرّه اى كار خير انجام داده باشد آن را خواهد ديد و هر كس ذرّه اى كار شر انجام داده باشد آن را مشاهده خواهد نمود.

جواني آمد خدمت پيامبر (صلّى اللّه عليه و آله ) عرض كرد:

«علمنّى مما علّمك اللّه از آنچه خداوند به تو تعليم داده به من بياموز، پيامبر او را به مردى از يارانش سپرد تا به او قرآن بياموزد. معّلم سوره اذا زلزلت را به او تعليم داد. آن جوان از جا برخاست و گفت : همين مرا كافى است. يكفينى هذه الاية وقتى از محضر پيامبر مرخص شد پيامبر فرمود آن جوان فقيه شد و بازگشت رجوع فقيها دليل اين سخن روشن است زيرا كسى كه مى داند اعمال انسان حتى به اندازه خردل و ذرّه هم مورد محاسبه قرار
مى گيرد و در دنيا به حساب خود مى رسد و اين بزرگ ترين اثر تربيتى روى او دارد.[۱۰]

[۱] جامع السعادت، ج۳، ص ۶۴۰٫ به نقل از اکبر دهقان، تحليلي بر روش هاي تربيت نفس و اهداف آن در فرهنگ وحي، نرم افزار كتابخانه ديجيتال

[۲] بحارالانوار،ج۱۷، ص ۳۵۶، به نقل از اکبر دهقان،تحليلي بر روش هاي تربيت نفس و اهداف آن در فرهنگ وحي، نرم افزار كتابخانه ديجيتال.

[۳] محمد بن یعقوب کلینی (۱۳۸۱)، اصول كافي، ج ۲، ترجمه محمد باقر کمره ای، تهران، انتشارات اسوه، ص ۴۵۵٫

[۴] الرحمن/ آيه ۳۱٫

[۵] عبدالواحد آمدی التمیمی(۱۳۸۱)، غررالحكمو دررالکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی، ص ۳۸۵٫

[۶] بقره/ آيه ۲۸۴٫

[۷] انبياء/ آيه ۴۷٫

[۸] نساء/ آيه ۸۶٫

[۹] زلزال/آيه ۸-۶٫

[۱۰] تفسير روح البيان، ج۱۰، ص ۴۹۵٫ به نقل از اکبر دهقان، تحليلي بر روش هاي تربيت نفس و اهداف آن در فرهنگ وحي، نرم افزار كتابخانه ديجيتال.

نظر بدهید!!!

نظر شما برای “محاسبه و مراقبه”

طراحی سایت
طراحی سایتسئوسرویس و تعمیر کولر گازی
قالب وردپرس